מנשה קדישמן ויגאל תומרקין + הדוויג גרוסמן ורודי להמן
במהלך שנות החמישים בני הזוג הדוויג גרוסמן ורודי להמן התגוררו בכפר האמנים בעין הוד. באותה עת להמן קיבץ סביבו קבוצת תלמידים שהפכו לימים לאמנים מרכזיים, ובהם יגאל תומרקין ומנשה קדישמן. השפעתו המשמעותית של להמן על דרכם חרגה אל מעבר לגבולות הלימוד הטכני. הקשר ביניהם כלל שיח אמנותי מתמשך ומשחקי שחמט משותפים והוביל לחברות עמוקה שנמשכה לאורך עשורים.
בין להמן לתומרקין נרקם קשר קרוב במיוחד, שנשען גם על רקע ביוגרפי דומה: שניהם ילידי גרמניה שגדלו ללא אב ביולוגי וקשרו את גורלם בישראל. ידידות זו, שתועדה במכתבים ובגלויות ששלח תומרקין מהארץ ומחו״ל, התבטאה גם בשדה המקצועי. השניים הציגו תערוכות משותפות, ובחלוף השנים תומרקין שילב ביצירתו מחוות למורו ועסק בכתיבה אוצרותית על עבודותיו. גם קדישמן שמר על קשר חם עם בני הזוג גרוסמן ולהמן לאורך השנים: התכתובות ביניהם, הכוללות גלויות ומכתבים מלווים באיורים הומוריסטיים, מעידות על קרבה וחיבה גדולה.
בתערוכה מוצגות תכתובות פרטיות המאירות את קשרי הגומלין הללו. לצד זאת מוצגות עבודות מוקדמות של תומרקין וקדישמן, ובהן ניכרת הזיקה לעולמו של להמן. באופן זה התערוכה משקפת כיצד גם יוצרים מרכזיים אלה, הבולטים בכישרונם, נזקקו לדמות משפיעה שתוכל להעניק להם בסיס ומשענת לתהליך צמיחתם. תומרקין זיקק מתוך ההוראה של להמן את הדיוק האנליטי והמשמעת המבנית והטעין אותם במתח חומרי סוער ובביקורת חברתית נוקבת. קדישמן אימץ את הזיקה הבלתי אמצעית של להמן לטבע ולחיוניותו של עולם החי, אך המיר את הפסל האורגני הנקי במחוות חופשיות וביצריות מתפרצת. החיה הפכה לסמל קולקטיבי טעון ביצירתו.
חומרי הארכיון מצביעים על כך שהיחסים בין להמן לתלמידיו ואופני ההשפעה שלו עליהם היו עמוקים, מורכבים ורבי־פנים. מעבר להעברת ידע טכני או תמטי מדובר בדיאלוג מתמשך של זהויות, שבו הקשר המשמעותי עם המורה מהווה בסיס לניסוח של שפה אמנותית עצמאית וחדשה. האפשרות לבחון את מערכת היחסים הקרובה בין המורה לתלמידיו מטשטשת את המחיצות שנוצרו בעקבות המיתוס הציבורי. כך מתאפשר לנו לפגוש את קדישמן ותומרקין לא רק כיוצרים מונומנטליים אלא כבני אדם: אנו יכולים להתוודע לשלבי ההתפתחות בדרכם, לרגעים האינטימיים ביחסיהם, לביטויים של ספק ולנדיבות המקצועית שגילו לאורך דרכם המשותפת.
عاش الزوجان هيدويغ غروسمان ورودى ليهمان في الخمسينيات في قرية الفنانين في عين حوض، حيث تشكلت حول ليهمان مجموعة طلاب أصبحوا فنانين بارزين فيما بعد، من بينهم يجآل توماركين ومناشيه كاديشمان. لم يكن تأثير ليهمان الكبير على مسيرتهما تقنيًاً فقط، بل توسع لحوارات فنية ومباريات شطرنج انبثقت عنها علاقة صداقة متينة دامت لعقود.
نسج ليهمان علاقة وثيقة للغاية مع توماركين استندت إلى تشابه في سيرة كليهما الذاتية: ولد كلاهما في ألمانيا ونشآ يتي َمَي الأب وربطا مصيرهما مع إسرائيل. هذه الصداقة، التي وثّقّت في سرائل وبطاقات بريدية أ سرلها توماركين لليهمان من إسرائيل وخارجها، تجلّتّ في السياق المهني أيضًًا: شارك الاثنان في معارض مشتركة معًًا، وأدرج توماركين في أعماله، على مر السنين، هوماجات لمرشده وشارك في كتابة مقالات إشرافية تناولت أعماله. كاديشمان أيضًًا حافظ على مر السنين على علاقة ودية مع ليهمان وغروسمان تدل المراسلات بينهم، والتي تشمل بطاقات بريدية و سرائل مصحوبة برسوماتٍٍ فكاهية، على مدى قربٍٍ ومودةٍٍ كبيرين.
تجدون في المعرض مراسلات خاصة بينهم تُسُلط الضوء على العلاقات المتبادلة، إلى جانب أعمال مبكرة لتوماركين وكاديشمان يتجلى فيها التقارب مع عالم ليهمان. يعكس المعرض بهذا احتياج الفنانين البارزين أيضًًا إلى شخصية مؤثرة تكون أساسًًا ودعمًًا لنموهم وتطورهم الفني. تعلم توماركين من ليهمان الدقة التحليلية والانضباط البنيوي وشحنهما بتوتر مادي عاصف ونقد اجتماعي لاذع؛ بينما تبنّّى كاديشمان ارتباط ليهمان بالطبيعة وعالم الحيوان، لكنه حوّّل النحت العضوي البسيط إلى حركات حرة وغريزة متفجرة، حتى أصبح الحيوان في أعماله رمزًاً جماعيًاً ذي دلالة عميقة.
تشير المواد الأرشيفية إلى عمق العلاقة التي جمعت ليهمان بطلابه، وكون تأثيره عليهم عميقًًا، معقدًًا ومتعدد الأوجه. إلى جانب نقل المعرفة التقنية أو الموضوعية، انطوت هذه العلاقة على حوار هويات متواصل كانت العلاقة الوثيقة مع المعلم في أساسه ركيزة لبلورة لغة فنية مستقلة وجديدة. إمكانية دراسة العلاقة الوثيقة بين المعلم وطلابه تطمس الحدود التي نتجت عن الصورة العامة، حتى نحظى نحن بالتعرف على كاديشمان وتوماركين ليس كفنانين بارزين فحسب، بل كبشر من لحم ودم، والاطّّلاع على مراحل تطورهم، اللحظات الحميمة في علاقتهم، تجلّيّات الشك، والكرم المهني الذي عبروا عنه طوال طريقهم الم شتركة.
