מנשה קדישמן ויגאל תומרקין + ציונה שמשי ויכין הירש
ציונה שמשי ויכין הירש פגשו את יגאל תומרקין ומנשה קדישמן בשנות השישים – ככל הנראה דרך המילייה האמנותי שפעל בהמשך סביב קבוצת ״עשר פלוס“. קשר נוסף נבע מעיסוקם המשותף של הירש ותומרקין בעשייה דוקומנטרית. החומרים הארכיוניים המוצגים – תצלומים, קטעי וידיאו, מכתבים ורישומים – מצביעים על יחסי קרבה שהעמיקו כאשר תומרקין וקדישמן כבר היו דמויות מרכזיות בשדה האמנות הישראלי.
הקשר של בני הזוג עם תומרקין התפתח לכדי שותפות יצירתית ארוכה. הירש ליווה את עבודתו במצלמה ובקולנוע ויצר שני סרטים דוקומנטריים, המציגים את תהליכי היצירה שלו בשנות השמונים והתשעים. תומרקין, מצדו, לקח חלק בעשייתה של שמשי – בכתיבה על עבודותיה או בשיחות איתה כמרואיין. החברות של כל אחד מבני הזוג עם תומרקין התבססה על שיח מתמשך, הערכה והבעת אמון. באופן זה התאפשר להירש להיכנס למרחבים אישיים בחייו של תומרקין שאינם נגישים לכל מתעד.
דרך הארכיון מתגלה כי הקשר האישי של הירש עם קדישמן התגבש מאוחר יותר, בשנות האלפיים. החומרים השונים מצביעים על מבט אישי ומלמדים על רצונו של הירש ליצור סרט תיעודי על יצירתו. מכתבים וקטעי וידיאו שלא נערכו מדגישים את התיעוד של הירש כפעולה המבקשת להיאחז בקשר – כדרך לבטא הערכה ולשמר קרבה ושותפות להתרחשות אמנותית משמעותית. בעקבות קשריו הקרובים של הירש עם שני האמנים המוכרים הללו, הם נחשפים באור שונה מזה שהתקבע בדימוי הציבורי: תומרקין נראה בביתו ובחיק משפחתו, עוסק בתהליכי היצירה בסטודיו ואף משתעשע עם כלביו; קדישמן מתועד בלבטיו, מביט ישירות למצלמה ומגיב לנוכחותה בהומור.
סרטים מוגמרים ותצלומים שפורסמו מסמנים נקודות רשמיות על ציר הזמן. לעומתם, החומרים שנותרו בארכיון חושפים ליווי רציף ומתמשך, באופן אינטימי ולא רשמי. הידיעה שמאחורי העדשה ניצב חבר קרוב – מי שמכיר לא רק את עבודתם של האמנים אלא גם את מהלכי חייהם במשך שנים – מאפשרת מבט רך ובלתי אמצעי. מתוך קרבה זו הירש לא רק מנציח את האמן הציבורי אלא לוכד את עצם הווייתו: את הלך המחשבה, את סביבתו הקרובה ואת ההיבטים המוּרכבים הכרוכים בעולמו כאמן.
التقى الزوجان تسيونا شمشي وياخين هيرش بيجآل توماركين ومناشيه كاديشمان في الستينيات، على ما يبدو من خلال الحلقات الفنية التي انبثقت عنها فيما بعد ״مجموعة 10 +“. علاقة أخرى بينهم تطورت من اهتمام وعمل هيرش وتوماركين الوثائقي المشترك. تشير المواد الأرشيفية المعروضة هنا )صور فوتوغرافية، مقاطع فيديو، سرائل واسكتشات( إلى علاقة وثيقة توطدت عندما أصبح توماركين وكاديشمان من الشخصيات البارزة في المشهد الفني الإسرائيلي.
تبلورت علاقة شمشي وياخين مع توماركين لتصبح شراكة إبداعية طويلة الأمد: رافق هيرش أعمال توماركين التصويرية والسينمائية، وأنتج فيلمين وثائقيين يعرضان عملياته الإبداعية في ثمانينيات وتسعينيات القرن الماضي؛ بينما كتب توماركين عن أعمال شمشي التي أجرت معه المقابلات والحوارات. ارتكزت صداقة كل من الزوجين مع توماركين على الحوار المستمر، التقدير والثقة المتبادلة. أتاح هذا لهيرش أن يدخل أحياز خاصة من حياة توماركين لم تكن متاحة لأي مخرج وثائقي آخر.
وفقًًا لما يعرضه الأرشيف، تبلورت علاقة هيرش الشخصية مع كاديشمان لاحقًًا، في الألفينات. تشير المواد المختلفة إلى نظرة شخصية وتدلّّ على رغبة هيرش بإنتاج فيلم وثائقي يتناول أعماله. سرائل ومقاطع فيديو خام، غير محرّ ةَّرَ، تظهر توثيق هيرش كمحاولة لحفظ هذه العلاقة ووسيلة للتعبير عن التقدير والمحاولة لحفظ هذا التقارب والشراكة وتطويرها إلى مما سرة فنية هامة. علاقات هيرش الوطيدة مع هذين الفنانين المعروفين تظهرهما بصورة مختلفة عمّّا ترسّّخ في أذهان الجمهور العام: توماركين مع عائلته في بيته، يعمل في الاستوديو، ويلعب مع كلابه أيضًًا؛ بينما يُوُثّقّ كاديشمان في حيرة وهو ين ظر إلى الكاميرا مبا شرةًً ويتفاعل معها بمرح.
تُشُير الأفلام والصور المنشورة إلى نقاط وإحداثيات سرمية على المحور الزمني، بينما تكشف المواد المتبقية في الأرشيف عن مرافقة مستمرة ومتواصلة، حميمية وغير سرمية. إدراك أن من يقف وراء العدسة هو صديق مقرب لا يعرف أعمال الفنانين فحسب، بل حياتهم الشخصية أيضًًا، يتيح نظرة رقيقة ومباشرة. لا يستخدم هيرش هذه العلاقة الوثيقة لتخليد الفنان كشخصية عامة فقط، بل يلتقط جوهره: أفكاره، بيئته المباشرة، والجوانب المعقدة التي ينطوي عليها عالمه كفنان.
